Dileğimiz Türk Düşüncesinin Gelişmesidir
18 Temmuz 2006
Enver Gökçe
“Söylesem tesiri yok; sussam gönül razı değil”
Fuzuli
Özgürlük düşüncesine inanan, bağımsız düşünüp davranabilen, geleceği düşünceleriyle kazıyanlar, bizimle olsun!
Yazar |
|
 |
| Kişisel Web |
Ekim 1910, Yusuf Akçura ----------------------- "...Avrupa sermayedarlığının geceli gündüzlü çalıştırdığı iki kölesinden birisi Garb`ın amelesi ise, diğeri de Şark`ın bütün ehalisidir..." ----------------------- Sırat-ı Mustakim Dergisi |
 |
 |
|
 |
Maksim Gorki ----------------------- "Onlar gibi düşünmeye, onlar gibi yaşamaya, onlar gibi hissetmeye başlasanız da fark etmiyordu. Bu sefer de böyle davrandığınız için sizi kınarlardı. Onlar böyle insanlardı işte." ----------------------- Ekmeğimi Kazanırkeni |
 |
Yesevi’de “Tengri” ; “Uçmak/Tamu” söylemleri konusundaki yazılarıma sayısında “Aşk” söylemini ele alarak devam edeceğim. “Aşk” kavramı için “Hazret Sultan Yesevi’den hareketle neler yazılabilir?” diye düşündüğümde Divan-ı Hikmet’teki “aşk, âşık, mâşuk, muhabbet” kavramı ile ilgili konulara bir göz atmak istedim.
Yaptığım ilk incelemede Divan-ı Hikmet’te “aşk” ile ilgili o kadar çok veri ile karşılaştım ki ister istemez konuyu sadece “aşk” kavramı etrafında sınırlamak zorunluluğu ortaya çıktı.
Son yıllarda güncel Türk kültürünü belirleyen kodların dejenerasyonu ile bozulan; yozlaştırılan Türkçe’nin en nadide sözlerinden birisi de “aşk” oldu. Önce tercüme edilen Hollywood filmleri artistlerinin diline uydurulmağa çalışılarak formatı değiştirilen bu “nazenin” kelime -bugün hormonların tesirindeki gövdelerin köpüklü ağızlarında- en yaban güdüleri tanımlama derekesine indirildi.
Türk Dil Kurumu’nun Türkçe Sözlük’ünde aşk, “aşırı sevgi ve bağlılık duygusu, sevi” olarak tanımlanıp asliyetine uygun bir şekilde, Yunus Emre’den " Gel gör beni aşk neyledi" mısraı ile örnekleniyor.(1)
Prof. Dr. İskender Pala’nın şiir gibi sözleriyle “aşk ilahîdir; imanla başlar, vahdete götürür. Gönülde doğar, gönülde yaşar. Sırrı saklamayanlar, başını verir. Aşk, Allah'ın "Bilinmeyi istedim; kainatı yarattım" buyurduğu noktada başlar… Varlığımızı sürdürdüğümüz medeniyet birikiminin içinde aşkın bütün çeşitleri mevcut… Divan edebiyatı ve tasavvuf itibariyle beşeri aşkın (mecazi aşkın) ilahî aşka dönüşmesi tabii bir seyir. Pek çok mutasavvıf İlahi aşk için beşeri aşkı ilk basamak olarak görür… Gönlümüzle, Allah'ın işaretlerini görebilmemizi sağlayacak en önemli vasıtalardan birisidir aşk. Gönlü açmak ancak sevmekle olur… İlahi aşkın içerisinde beşeri aşkın cüzleri zaten mevcuttur. İlahi aşka vasıl olmak bilakis beşeri aşkların temelini sağlamlaştırır. Denizin içinde damla vardır; ama deniz damladan ibaret değildir… Türk coğrafyasının en bereketli olduğu husus aşktır.” (2)
“Divan-ı Hikmet” bir “Divan-ı Aşk” imiş meğer !
Hazret Sultan Yesevi’nin 144 adet ‘Hikmet’ adı verilen şiirini içeren Divan-ı Hikmet’inde “aşk” kelimesi tam tamına 55 şiirde kullanılmıştır. Oran olarak bakıldığında bu % 38’lik bir yaygınlığa işaret eder. (Divan-ı Hikmet’te başka hiçbir kavram -sanıyorum- bu yoğunlukla kullanılmamıştır.) İnceleme bir de aşk ile doğrudan ilişkili “âşık, maşuk, muhabbet” kelimelerini kapsama alanına alarak genişletildiğinde çok daha büyük bir oran ortaya çıkacağı kesindir.
Divan-ı Hikmet’te aşk kavramı tek başına bir duygu durumunu anlatmak için kullanıldığı gibi “aşk ateşi” gibi bazı tanımlamaların bileşeni şeklinde de kullanılmaktadır. Aşk kelimesinin Divan-ı Hikmet’te çeşitli formlarda 173 (yüz yetmişüç) kez kullanıldığını görüyoruz. Aşk kelimesinin sıklıkla kullanıldığı tamlamalar olarak “aşk yolu”, “aşk derdi”, “aşk ateşi”, “aşk sırrı”, “aşk sevdası”, “aşk kapısı”, “aşk ehli”, aşk pazarı” ve daha pek çok deyiş dikkati çekmektedir. Bu incelememizde bu deyişlerin yer aldığı hikmetler sırası ile verilecektir. (3)
“Aşk Yolu”
Hazret Sultan Yesevi’nin yolunun bir sevgi ve muhabbet yolu olduğunun en kesin kanıtı aşk kelimesinin en sık kullanıldığı kavram “aşk yolu”dur. Yesevi’de tasavvuftaki kemal makamlarına ulaşmanın yolu olarak tarif edilen ”aşk yolu” kavramı ondokuz yerde kullanılmıştır.
“Aşk ateşi” Kimi Yakar ?
Hazret Sultan Yesevi aşk yoluna düşen aşığın “aşk ateşi” ile yanmağa başlayacağını bildirir. Aşk ateşi Divan-ı Hikmet’te en sık kullanılan kavramlardan birisi olarak hikmetlerin dokuz yerinde yanar. Yesevi, tasavvuf yolundaki olgunlaşmanın bir metodu olarak kişinin bilerek ve bilmeyerek aşk ateşine düşmesini gösterir. Aşk ateşi aşığı yaktıkça benliğinin negatif unsurları yok olarak batınındaki kemal mertebeleri açığa çıkacaktır.
“Aşk Derdi”nin Dermanı
Aşk yolunda ilerlerken aşk ateşi ile yanmağa başlayan âşık düştüğü aşk derdinin dermanını aramağa başlar. “Aramakla bulunmaz ancak bulanlar arayanlardandır” sırrına erince anlar ki aradığı zaten kendisini derde düşüren aşk imiş. Hazret Sultan Yesevi “aşk derdi”ne ve dermanına Divan-ı Hikmet’in onyedi yerinde değinmektedir:
“Aşk Sırrı”na Ermek
Hazret Sultan Yesevi, Divan-ı Hikmet’te dört yerde “aşk sırrı”ndan söz eder. Aşk sırrına erme yolunu da gösteren Yesevi ; Aşk sırrına ermek için yakin derecesinde bir iman; takva derecesinde bir kulluk ve başa gelecek “yüz bin bela”ya sabır gerektiğini ve bu yolla Hakk cemaline vuslatın mümkün olacağını bildirir. Ancak dikkat edilmesi gereken incelikli nokta aşk sırrının ancak âşıklara beyan edilebileceği ve aşk sırrını herkese söylemenin caiz olmadığıdır.
Yesevi’nin Tarifiyle : “Aşksız Kişi”
“Aşk ehli” tabirini Divan-ı Hikmet’teki sadece bir mısrada kullanan Hazret Sultan Yesevi’nin, “aşk” üzerine söyledikleri kadar dikkat çeken bir husus da “aşksız” insanları ayrıntılı olarak tarif etmesidir. Yesevi “Allah’a erme yolunda “aşksız” ilerlemenin çok zor olduğuna işaret eder. “Aşksız” olma üzerinde Hazret Sultan Yesevi’nin gösterdiği hassasiyet bu tarifin hikmetlerde tam onüç yerde işlenmesi ile ortaya çıkmaktadır.
Divan-ı Hikmet’teki Diğer “Aşk” Kullanımları
Divan-ı Hikmet’te yukarıda verdiğimiz sık kullanımlar yanında “aşk” kelimesi ile birlikte kullanılan bazı deyimleri de -sadece ismen bile olsa- vermek isterim.
Divan-ı Hikmet’te “aşk ışığı” , “aşk incisi”, “aşk dalgıçı”, “aşk rüzgarı”, “aşk hançeri”, “aşk yâdı”, “aşk belâsı”, “aşk darağacı”, “aşk yakarışı” deyimleri sadece birer kez kullanılmış ilginç deyişlerdir.
“Hakk aşkı”, “aşk ehli”, “aşk makamı”, “aşk cevheri”, “aşk dükkanı”, “aşk defteri”, “aşk küpü” ikişer kez kullanılmış deyimlerdir. “Aşk dâvası”, “aşk pazarı”, “aşk şarabı”,”aşk şiddeti” üçer kez ; “aşk bağı”, “aşk sevdası” dörder kez; “aşk kapısı” ise beş kez kullanılmış olan diğer deyimler olarak görülmektedir.
“Aşk Olsun” Ya Hû…
Hayati Bice Araştırmacı-Yazar, RTÜK, Ankara
DİPNOTLAR:
1. TDK Güncel Türkçe Sözlük: http://tdk.org.tr/TDKSOZLUK/SOZBUL.ASP 2. Prof. Dr. İskender Pala ile ( M. Mehmet Gündem ) : "Aşk imiş her ne var alemde!.." ; ZAMAN Gazetesi, 13.02.2000. 3. Kıta başlarındaki rakamlar, bu makalenin yazarı Dr. Hayati Bice tarafından hazırlanan ve Türkiye Diyanet Vakfı yayınları arasında yayınlanan Divan-ı Hikmet neşrindeki “aşk” kelimesinin geçtiği hikmetlerin sıra numarasını göstermektedir. ( Ahmed Yesevi, Divan-ı Hikmet , Yayına Hazırlayan: Dr. Hayati Bice ; T.Diyanet Vakfı yayınları, 4. Baskı , 2005- Ankara. http://www.kitapyurdu.com/kitap/default.asp?id=13802&session=57911433721217517631&LogID= ) |
Türk yurtlarında bizzat yaşayarak gözlemlerde bulunmuş bir yazar olan Mustafa Oğuz, Halimat Bayramuk’un “1943” adlı romanı vesilesiyle yazdığı isabetli bir değerlendirmede "Kardeş edebiyatlar”ı okumak, Rusların zulmünü okumakla eş anlam kazandı neredeyse... Bir ihtilâl uğruna milyonları öldüren Rusların, özellikle de Stalin'în yaptıkları karşısında tüyleri ürperiyor insanın..." tesbitinde bulunur. |
Türkiye'deki örgütlerin, kültürel yapısının oluşumunda, sözünü ettiğimiz kültürel etkenlerin her birisinin değişik derecede olmak üzere büyük etkisi vardır. Bu kültürel altyapı değişiminden köken alan olumsuzluklar, Türk toplumunun asli kültür kodları konusunda hasssas olan örgütlerin kültüründe mümkün olduğunca nötralize edilmeli ve bunu sağlayacak enstrümanların fonksiyonel olarak kullanılması yolları araştırılmalıdır. |
"Yedi derviş bir postta oturur da iki hükümdar bir dünyaya sığamazmış" hakimane sözünü tez olarak savunan yazarın yer yer işaret ederek geçtiği “Kum medresesi kökenli Fars Şia uleması ile Türk tasavvuf geleneğinden gelen Türkmen Alevi sufileri arasındaki ayrışmayı çok önemsiyorum. |
| ||||
| ||||
| ||||
| ||||
|
