Dileğimiz Türk Düşüncesinin Gelişmesidir
3 Ekim 2005
Hacı Bektaş Veli
“Söylesem tesiri yok; sussam gönül razı değil”
Fuzuli
Özgürlük düşüncesine inanan, bağımsız düşünüp davranabilen, geleceği düşünceleriyle kazıyanlar, bizimle olsun!
Yazar |
|
 |
| Kişisel Web |
Ekim 1910, Yusuf Akçura ----------------------- "...Avrupa sermayedarlığının geceli gündüzlü çalıştırdığı iki kölesinden birisi Garb`ın amelesi ise, diğeri de Şark`ın bütün ehalisidir..." ----------------------- Sırat-ı Mustakim Dergisi |
 |
 |
|
 |
Maksim Gorki ----------------------- "Onlar gibi düşünmeye, onlar gibi yaşamaya, onlar gibi hissetmeye başlasanız da fark etmiyordu. Bu sefer de böyle davrandığınız için sizi kınarlardı. Onlar böyle insanlardı işte." ----------------------- Ekmeğimi Kazanırkeni |
 |
Yesevi’nin “Tengri”si başlıklı bir önceki yazım, alışıldık şablonları zorladığı için değişik yankıları oldu. Yesevi’nin Türkçe kelimelerle kurduğu manevi evrenin önemli direklerinden “uçmak” kelimesi ve Yesevi Hikmetleri’nde kullanımı (1) ile konuya devam etmek istiyorum. Bu notların internette de olsa gelecek nesillere intikali ile tarihi bir görevi yerine getirmekte olduğumuza inanıyorum.
Uçmak kelimesi bugünkü Türkiye’de gündelik dilimizde Tanrı kelimesi kadar kullanılmamakla beraber literatüre girmiş olan ve Divan-ı Hikmet’teki bir çok şiirde de yer verilmiş güzel bir kelimedir. Ruhu kuşa benzeten Türk tasavvuf geleneğinin Cennet anlamında kullandığı kelimeyi “Uçmak” olarak seslendirmesi de bence etimolojik açıdan anlamlıdır.
Önce Divân-ı Lügati’t-Türk’te Kaşgarlı Mahmud’un “Uçmak” kelimesini “Cennet” karşılığı ile çevirdiğini kaydedelim. (2)
Hoca Ahmed Yesevi’ye atfedilen ve “Hikmet” olarak adlandırılan şiirleri bir araya getiren Divan-ı Hikmet’in orijinal metninde yer alan ve “Cennet” ismine karşılık olarak kullanılan “ Uçmak ” kelimesinin geçtiği hikmetler aşağıda bir arada gösterilmektedir.(3)
Burada dikkat çeken bir nokta bu mısralarda “uçmak” kelimesinin bazen “uçmah” daha çok da “uçmağ” olarak iki ayrı imla ile daha yazılmış olmasıdır. Bir diğer nokta ise hikmetlerde “Cennet” kelimesi yanında Kur’an-ı Kerim’deki “Cennet” kavramıyla ilintili “Firdevs, İlliyyîn” gibi bazı özel isimlerin de Kur’an-ı Kerim’de belirtildiği şekilde Gök Türkçe “Uçmak” isminin alternatifleri olarak hikmetlerde yer alışıdır. Bir hikmette de “cennet” anlamında Farsca “behişt” kelimesine yer verilmiştir.
Kıta başlarındaki rakamlar “ Uçmak ” kelimesinin geçtiği 12 hikmetin Dr. Hayati Bice tarafından hazırlanan ve Türkiye Diyanet Vakfı yayınları arasında yayınlanan Divan-ı Hikmet neşrindeki sıra numarasını göstermektedir.(4)
2
Bir fursatda Uçmak içre yetkürdiler Rûhın alup İlliyyînge kirgizdiler Ol sebebdin altmış üçde kirdim yerge
20 Sübhân İgem bir katre mey kılsa inâm Zıkr-i sırnı ayta ayta kılsam tamâm Hur u ğılmân cümle melek anga gulâm Uçmak içre harîr tonlar biçer dostlar
35 Alem barı Uçmak bolsa cümle hûrlar karşı kelse Allah menge ruzı kılsa menge sen ok kereksen
Uçmak kirem cevlân kılam ne hurlarğa nazar kılam Anı munı men ne kılam menge sen ok kereksen
39
Uçmak sarı ulanur ya Mustafa Muhammed
46 Duşenbe kün Hak Mustafa dünya koydı Hakk Te'âlâ fermânığa boyun sundı İbn Abbâs suvnı kuydı, Ali yuvdı Uçmak içre hülle tonın kiymek üçün
66 Kul Hace Ahmed zâhid bolub mescid kirsem Hâb-ı ğaflet haram kılıb kâim bolsam Lebh alıb kıyâmetdin korkub varsam Uçmak içre hur u ğılman kuçar mukin?
99 Mü'min kullar sâdıklar sıdkı birle turğanlar Dünyâlığın sarf etip Uçmak hûrın kuçmışlar
104 Şeriatda mürşid bolğan garib kullar Şeriatdın alar menzil alur bolğay Namâzığa şuru kılgan mü'min kullar Uçmak üyin ümid tutub turur bolğay
Hoş devletdür vilayetde padşah bolsa Adil bolub bir mü'minni kadı kılsa Oşal kadı barça halknı râzı kılsa Râzılıkdın Uçmak üyin alur bolğay
108 Kul Hâce Ahmed âşık bolsang cândın keçgil Andın songra şevk şarâbın toya içgil Günâhıngnı sebük kılıp munda uçgil Aşıkları Uçmak içre uçar ermiş
135 Ol makâmnı bildürgeni rehber kerek Tarikatnı pişeside safder kerek Uşbu yolnı zabt eylegen server kerek Andağ mürşid Uçmak mülkin tayrân kılur ... Didâr tilep terk eyleseng mâ-sivânı Ölmez burun vücudıngnı eyle fâni "Ve enhârun min aselin musaffa"nı Uçmağını hâs kulığa ihsân kılur
141 Tevbe kılıp Hakk'a yanğan âşıklarğa Uçmak içre tört arığda şerbeti bar Tevbe kılmay Hakka yanmağan gafillerge Tar lahedde katığ azâb hasreti bar
Uçmak mülkin uman kullar tevbe kılsun Tevbe kılıp hazretige yavuk bolsun Hûr u kusûr ğılman vildân hâdim bolsun Elvân elvân kiyer teşrif hil'atı bar
Hayati Bice RTÜK,Uzman Dr., Araştırmacı-Yazar. 3 Ekim 2005
(1) Kaşgarlı Mahmud, Divân-ı Lügati’t-Türk, “Tengri” s.551 Kabalcı Yayınevi, Mayıs 2005 – İstanbul.
(2) Kaşgarlı Mahmud, Divân-ı Lügati’t-Türk, “uçmaq” , s. 613, Kabalcı Yayınevi, Mayıs 2005 – İstanbul.
(3)Ahmed Yesevi, Divan-ı Hikmet , Yayına Hazırlayan : Dr. Hayati Bice ; T.Diyanet Vakfı yayınları, 4. Baskı, 2005- Ankara.
(4) Kıta başlarındaki rakamlar Uçmak kelimesinin geçtiği 12 hikmetin Dr. Hayati Bice tarafından hazırlanan ve Türkiye Diyanet Vakfı yayınları arasında yayınlanan Divan-ı Hikmet neşrindeki sıra numarasını göstermektedir. Hikmetler nakledilirken lüzumsuz tartışmaları peşinen önlemek kaygısıyla şiirlerin orijinal metinleri verilmiştir. |
Yesevî’nin “Tengri”si -Hayati Bice- Yakın devir Türk düşünce hayatındaki tartışmalardan birisi de “Tanrı” kelimesinin Allah anlamında kullanılıp kullanılamayacağı etrafında cereyan etmiştir. Daha çok Türk milliyetçiliği ile siyasi olarak ayrışan ve -arkaplanına bakıldığında etnik bir karınağrısının arkasına sığındığı- İslami söylemlerin popüler hale getirdiği bu tartışma bazen kırıcı ve yıkıcı boyutlara taşınmıştır. Öyle ki “Tanrı” lafzını şu veya bu şekilde konuşurken-yazarken kullananların İslam dininden çıkıp çıkmadıkları dahi sözkonusu edilmiştir. |
Yüzyıldan Uzun Bir Günün Sonunda -Hayati Bice- Bir dost iklimin habercisidir Ruhumuzu okşadığından beridir |
Cengiz Aytmat-ov-: Mankurt Kimdir Nasıl Mankurt Olunur? --Hayati Bice- "...Önce tutsağın kafasını kazırlar, kesilen bir devenin boyun bölgesinden yüzülen bir deri parçası tutsağın kafasına bir başlık gibi geçirilir. Kafasına deri geçirilen tutsak başını yere sürtmesin diye boyuna tahta kalıp takılır, yürek paralayıcı çığlıklarını kimse duymasın diye ıssız bir yere götürülürdü. Kolları, bacakları bağlı tutsak orada güneşin alnacında, aç-susuz birkaç gün kalırdı. |
Cenâzesin okup yerdin köterdiler
Her kim senge sığınur tamuğdın ol kutulur
...
| ||||
| ||||
| ||||
| ||||
|
