Ele alınabilecek deyim ne olursa olsun, en önce o deyim’in kimliğinin göz önüne alınması gerekir.  Bir Deyim’in kimliğini belirleyen veriler nelerdir?  Deyimi kullanan kişinin kimliği, özellikle bu işlem içinde en önde gelir.  Öyle ise, kişinin kimliğinin ne gibi etkenler ile oluştuğunun ele alınması kaçınılmaz.   En önce göz önüne alınması gerekli sorular arasından örnekler:

a) deyim yaratan ya da kullanan kişinin ana dili nedir? 

b) ne gibi ve derinlikteki eğitimden geçmiştir? 

c) bu eğitimin sonucunda nasıl meyvalar vermiştir? 

Deyim yaratan, kullanan, kuramların gündemlere girmesini sağlayanların kişisel gündemleri vardır.  Bu öz gündemlerin niteliklerinin ne denli ve nereden bilindiğinin de bilinmesi gerekir.  Bir kişi yalnızca, eskilerin deyimi ile Hilal-i Ahmer’e mi çalışır?  Yoksa yarattığı ve kullandığı deyim ve kuramları, öz gündemindeki gelir çıkarı için mi el’e almaktadır? 

Uzatmadan, bir örnek verelim:   Nasreddin Hoca, bir aksam evine üç okka et götürür, hanımının bu et’den yemek yapmasını bekler.  Bir sure sonra sorar: “Hanim, yemek nerede?”  Hanimi da: “Kedi eti yedi” deyiverir.  Hoca da, teraziyi kaptığı gibi mutfağa uçar; kediyi kefe’ye koyup tartar.  Kedi üç okka çekmiştir.  Hoca kendi kendine söylenir:  “ Eğer kedi burada ise, et’e ne oldu? Et burada ise, kedi nerede?” 

Olayı okuyup, gülüp, Nasreddin Hoca’nın düşünce keskinliğine ve yaratıcılığına olan saygımızı belirttikten sonra, Nasreddin Hoca’nın bu tutumunu, güldürü ötesinde değerlendirmek gereklidir.  Bir olay’I, ‘deneyli bilim’ kavramını yaratırcasına ele almıştır; deney yenilenebilen türdedir; herhangi bir kişice yinelenebilir.  Kullandığı düşünce düzeni saptırabilecek türden değildir.  Getirdiği et; ya vardır, ya yoktur. 

Nasreddin Hoca gerçek bir kişi midir, yoksa Hoca’nın düşünce düzenini seven toplumun kendi içinden yarattığı bir simge kişilik midir? Bu konu üzerine eski ve yeni görüşler ileri sürülmüştür.[i]  Genellikle 13. yüzyılda yaşadığı söylenir.  Nasreddin Hoca’nın bu doğum tarihi ile birlikte, Deneyli Bilim’in kurucusu olduğu öngörülen İngiliz soylusu Francis Bacon, Baron Verulam (1561-1626) dan söz etmek gerekir. Bacon’un yazdığı  Instauratio Magna Novum Organum[ii] kitabi,  deneyli bilimlerin başlangıcı olarak gösterilir.  Bu iki kişi, Nasreddin Hoca ve Baron Bacon’ın, düşünce kimlikleri nelerdir?  Yarattıkları deyimlerin kimlik ayrıntıları nelerdir?  Bu kimlikleri ne gibi yollarla ve hangi amaçlar ile edinmişlerdir?  Ne yolda kullanmışlardır?  Bu  soruların karşılığını, okuyucunun vermesi gereklidir. Okuyucunun vereceği karşılık, okuyucunun kendi kimliğinin ortaya çıkmasına, ya da, en azından, okuyucunun öz düşüncesel kimliğini sorgulamasına neden olacaktır. 

Kişiler ve toplumlar, öz kimliklerini bilmeseler, sorgulamasalar ne olur?  Bu tur sorgulama gerekli midir?  Elini, harıl-harıl yanan ateş içinde sokmaya kalkan kişinin düşüncesinin kimliği ne olabilir?  Bu kişinin durum içinde kullandığı deyimlerin kimlikleri nelerdir, ne gibi etkenlere yol açabilir?  Bir Toplum’u uluslararası konumlarda yasal sorumluluk altına almaya yetkili kişi ya da kişilerin deyimlerinin kimlikleri önemli midir? 

Diğer dillerden ödünç alınma deyimler: ödünç düşünceleri, ödünç kimlikleri, ödünç bağımlılıkları da birlikte getirebilir mi?  Bir deyimi öz dilinde anlayamayan toplum bireyleri, deyimin anlamının çarpıtılmasına katkıda bulunabilirler mi?  Bu çarpıtma sonucunda çıkabilecek anlaşmazlıklar nasıl çözümlenebilir?

Yeni düşünce deyimlerini ortaya atan kişiler kendilerine bir Toplum içinde ve dışında özel ayrıcalık kazanmak için mi çalışırlar?  Bu deyimlerin kimlikleri daha önce var mı idi?  Bu yeni kimlikli deyimlerin ne gibi bir sonuç vermesi beklenebilir?  Kimin yararına?

Bu tur soruların açıkça ve yazılı olarak tartışılması, Nasreddin Hoca’nın yaptığı türde denenmesi, ancak Toplumun yararına olacaktır. 

Hasan Bülent Paksoy

8 Nisan 2007

 [i] Bakiniz:  H.B. Paksoy, “Introduction”  The Bald Boy Keloglan and the Most Beautiful Girl in the World ( Lubbock : ATON, 2003)  http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-8/  .pdf düzeninde, tüm kitap. 

[ii] Örneğin, Bkz: Francis Bacon,  Francisci de Verulamio, summi Angliae cancellarii, Instauratio magna.   Multi pertransibunt et augebitur scientia (Londini, apud Joannem Billium, Typographum Regium, 1620).  Ücyüz elli’nin üzerinde, çoğunluğu İngilizceye çeviri, yeni baskısı vardır.

Ulusalcılık mı Yurtseverlik mi? Aralarındaki ayrıcalıklar ya da ortak paydalar nelerdir? Birbirlerine eşit midirler? Bu soruların üzerinde durulması gerek midir?

Her iki sözcük üzerine çok söz söylenmiştir. Ancak, burada tanım sözlerini yinelemek yerine, yapılan işlere ve atılımlara bakmanın daha uygun olacağı ileri sürülebilir.

Yönetenler ve Yönetilenler, bir elma’nın iki yarısı gibi birbirlerini bütünleştirirler. Birinin istekleri ve gerek duydukları, diğerini çok yakından etkiler. Eğer elma'ya kurt düşer ise, her iki bölümünün de değeri düşecektir. Bütün olarak çok özlenen üretim ve tüketim dengesi bozulacak, başkaldırmalar Toplum'u oluşturan bütün bireyleri sarsacaktır. Elma’nın rengi bozulacak, tadını kaybedip çürüyecektir.